سوره مسد یا تبت یکی از سورههای کوتاه اما پرمفهوم قرآن کریم است که با لحنی هشداردهنده و قاطع، سرنوشت دشمنان پیامبر اسلام(ص) را بیان میکند. این سوره که در اوایل دوران مکی نازل شد، نمونهای روشن از برخورد قرآن با رفتارهای خصمانه مشرکان بهویژه ابولهب و همسرش امجمیل است.
در این نوشتار، به معرفی کامل سوره مسد، محتوای تفسیری آن، شأن نزول، و فضیلت قرائتش میپردازیم.
📖 معرفی و نامگذاری سوره مسد
سوره مسد صد و یازدهمین سوره قرآن کریم است و در جزء سیام قرار دارد.
نام این سوره از آخرین کلمه آن “مَسَد” به معنای «ریسمان بافتهشده از لیف خرما» گرفته شده است.
همچنین نام دیگر آن، سوره تَبَّت است که از نخستین آیه آن یعنی «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ» گرفته شده است.
از آنجا که محتوای سوره بهطور کامل دربارهی ابولهب است، به آن سوره ابولهب نیز گفته میشود.
📜 مکان و زمان نزول
سوره مسد از جمله سورههای مکی است که در ابتدای دعوت آشکار پیامبر اسلام(ص) نازل شد.
این سوره، از نظر ترتیب نزول، ششمین سوره نازلشده و از نظر ترتیب در مصحف، صد و یازدهمین است.
✒️ تعداد آیات و ساختار سوره
سوره مسد دارای:
- ۵ آیه
- ۲۲ کلمه
- ۸۱ حرف
است و بهلحاظ حجم در میان سورههای مُفصَّلات و قِصار (کوتاه) قرآن قرار میگیرد.
در این سوره، با بیانی فشرده و هنرمندانه، مفاهیم عدالت الهی، کیفر دنیوی و اخروی دشمنان حق، و نقش نیت و عمل در سرنوشت انسان بیان شده است.
📚 محتوای سوره مسد
محتوای سوره مسد بهصورت کامل دربارهی سرنوشت ابولهب و همسر او است. در این سوره، خداوند نابودی ابولهب را اعلام میکند و از اعمال او که به قصد آزار پیامبر انجام میشد، سخن میگوید.
در پایان سوره، همسر او بهعنوان «حَمّالَةَ الْحَطَبِ» (حملکننده هیزم) معرفی میشود، نمادی از زنی که در دنیا و آخرت، بار گناه خود را به دوش میکشد.
خلاصه محتوای آیات سوره مسد
| بخش | آیات | مضمون |
|---|---|---|
| کلام اول | ۱–۲ | اعلام نابودی ابولهب و بیثمر بودن مال و قدرتش |
| کلام دوم | ۳ | عذاب سخت ابولهب در آتشی سوزان |
| نکته اول | ۴–۵ | سرنوشت همسر ابولهب بهعنوان حملکننده هیزم دوزخ |
🔥 شأن نزول سوره مسد
طبق روایتهای معتبر از ابنعباس و سایر مفسران، این سوره زمانی نازل شد که پیامبر اسلام(ص) بر تپه صفا ایستاد و قریش را دعوت به ایمان و پرهیز از عذاب الهی کرد.
در میان جمع، ابولهب با تمسخر گفت: «تبّاً لک یا محمد! آیا ما را برای این جمع کردی؟»
خداوند در پاسخ به این گستاخی، سوره مسد را نازل کرد تا نشان دهد زیان واقعی از آنِ ابولهب است و او به سبب دشمنی با حق، در دنیا و آخرت نابود خواهد شد.
🌿 تفسیر عبارت «حَمّالَةَ الْحَطَبِ»
همسر ابولهب، امجمیل بنت حرب، نیز مانند شوهرش دشمنی آشکار با پیامبر داشت. قرآن او را با تعبیر «حمالة الحطب» یاد میکند که چند تفسیر برای آن آمده است:
- او خار و چوب را جمع میکرد و در مسیر پیامبر میریخت تا ایشان را بیازارد.
- کارهایش در دنیا، همچون افروختن آتش جهنم برای خودش بود.
- تعبیر «حمالة الحطب» کنایه از سخنچینی، فتنهافکنی و ایجاد دشمنی میان مردم است.
در ادبیات فارسی نیز این معنا رایج شده است؛ چنانکه سعدی میفرماید:
میان دو تن جنگ چون آتش است،
سخنچین بدبخت هیزمکش است.
🌸 فضیلت و خواص سوره مسد
در روایات اسلامی آمده است که خواندن سوره مسد سبب دوری از آتش جهنم و همنشینی با ابولهب در آخرت میشود.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«هرکس سوره مسد را بخواند، خداوند او و ابولهب را در یک خانه جای نخواهد داد.»
این سخن کنایه از آن است که قاری سوره مسد اهل نجات و بهشت است و در کنار دشمنان خدا قرار نمیگیرد.
🧠 نکات تفسیری و پیامهای اخلاقی سوره مسد
- ثروت و قدرت مانع عذاب الهی نمیشوند.
ابولهب با وجود جایگاه اجتماعی بالا، از عذاب الهی در امان نماند. - دشمنی با حق سرانجامی جز نابودی ندارد.
- زن و شوهر در جرم نیز شریکاند؛ چنانکه امجمیل در گناه همسرش سهیم بود.
- قرآن عدالت الهی را در برابر رفتار ظالمانه مشرکان نشان میدهد.
🕊 جمعبندی
سوره مسد، تجلی روشن عدالت و قدرت الهی است که سرنوشت دشمنان پیامبر را پیش از وقوع، آشکار میسازد.
این سوره پیامی جهانی دارد: هیچ ثروت، مقام یا پیوندی در برابر حقستیزی، مانع عذاب الهی نخواهد بود.
قرائت و تدبر در آیات سوره مسد، انسان را به دوری از کینه، حسد و دشمنی با اهل ایمان فرا میخواند و یادآور میشود که نتیجه اعمال انسان، همواره به خودش بازمیگردد.
❓ سوالات متداول
1. سوره مسد درباره چه موضوعی است؟
سوره مسد دربارهی ابولهب و همسرش است و نابودی آنان را بهدلیل دشمنی با پیامبر اسلام(ص) بیان میکند.
2. چرا این سوره را «مسد» نامیدهاند؟
زیرا واژه «مسد» در آخر سوره آمده و به معنای «ریسمان بافته از لیف خرما» است.
3. نام دیگر سوره مسد چیست؟
به آن سوره تَبَّت یا سوره ابولهب نیز گفته میشود.
4. همسر ابولهب چرا «حمالة الحطب» نامیده شده است؟
زیرا او برای آزار پیامبر خار و چوب جمع میکرد و یا کنایه از سخنچینی و فتنهافکنی اوست.
